Yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu

Özenç Ertan Öztekin (Klinik Psikolog)

Yetişkinlikte farklı deneyimlerle karşılaştıkça kişilerin yaşadıkları stres düzeyi artabilir bu da Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu olan kişilerin büyüdükçe daha fazla zorlukla karşılaşmaları anlamına gelebilir. Kişinin sorumlulukları arttıkça diğerlerinin ve kişinin kendinden beklentilerini artması işlerin iyice sarpa sarmasına, kişinin daha bunalmış hissetmesine ve hayat kalitesinin düşmesine yol açar. Bundan kaçınmanın en kolay yolu bir psikiyatristin önerdiği uygun destek ve tedaviyi almaktır.

Tanılar yazmaktan uzak durduğum bir konu olmasına rağmen bu yazıyı yazma sebebim tam da bu işte. Yetişkinlerde hele kadınlar söz konusuysa uygun tanıyı ve tedaviyi almanın ne kadar güç olduğundan biraz bunun sebeplerinden bahsetmek istedim.

Her ne kadar bazı araştırmalar yetişkin DEHB tanısının sosyal kabul edilirliği nedeniyle çok büyük ölçüde arttığını söylese de aslında kişisel gözlemim yetişkinlerin özellikle de kadınların bu tanıyı almasının çok da kolay olmadığı yönünde. Tabii ki benim kişisel gözlemim değil bilimsel veriler oluşturacak bu yazının bel kemiğini.

2012 yılında yapılan bir araştırmaya göre (Altın ve ark.;2012)^* dünyada DEHB tanısı almış çocukların oranı %3-10 arasında ülkemizde ise %5 civarında. Türk Psikiyatri Derneği web sayfasında bu oran çocuklukta %8, Ergenlikte %6 ve yetişkinlikte %4 civarındadır. Yetişkinlerde DEHB çalışmaları ülkemizde oldukça az olduğu için kesin sayılar vermek çok da mümkün değil.

Ancak çocuklarda tanı konulması sıklığına göre baktığımızda 20 çocuktan biri DEHB tanısı alırken bu yetişkinlerde oldukça düşüktür. bunun sebeplerinden biri çocukların diğerleri için yarattığı güçlükler nedeniyle yetişkinler tarafından tedaviye yönlendirilmeleri ancak ileri yaşlarda kişilerin kendi başvurma ihtimallerinin daha azalması olabilir (boşuna DEHB çocuklukta diğerlerine, yetişkinlikte kişinin kendisine zordur demiyorlar sanırım).

Ancak yetişkinlikte bu belirtiler yok olmuyor tabii ki. Yani onca DEHB tanısı almış (ya da alması gerekmesine rağmen tedavi görmemiş) çocuk yetişkinliğe vardıklarında birden iyileşmiyorlar. Yetişkinlikte DEHB tanısı oranındaki düşmenin en önemli sebeplerinden birini aslında değişen belirtiler nedeniyle bu tanının konmasının güçleşmesi ve diğer bozuklukların benzer belirtiler göstermesi sebebiyle de ayrım yapılmasının zor olması olabilir.

DEHB gelişimsel bir bozukluk olduğundan tanının konması için belirtilerin çocukluk döneminde ortaya çıkmış olması gerekiyor ancak elbette çocuklukta tanı almak için gerekli olanaklara sahip olmayan pek çok birey var. Yine de DEHB’in yaşamboyu devam eden bir durum olduğunu ve genellikle belirtiler farklılaşsa da yetişkinlikte de devam ettiğini hatırlatmakta fayda var.

Yetişkin dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtileri çocuklardakiler kadar açık olmayabilir. Yapılan çalışmalar göstermiştir ki yaşla beraber aşırı hareketlilik belirtisi azalma eğiliminde olmasına rağmen, dürtüsellik, dikkati odaklayamama ve huzursuzluk sürebilir. Bu belirtilerin bazıları anksiyete ve duygu durum bozukluklarında da görülebildiği için tanı koyulması çok daha zorlaşmaktadır.

Hele ki kadınsanız…

Daha ilkokul çağında DEHB tanısı alma sıklığı erkek çocuklarda kız çocukların üç katı kadar fazladır. Bu aslında daha az sayıda kızın DEHB olduğu anlamına gelmeyebilir ama kız çocuklarında ve kadınlarda belirtilerin daha gizli ve fark edilmesi daha zor olduğu için olabilir. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu’nun iki tipi var dikkat eksikliğinin olduğu tip ve/veya dürtüsellik/aşırı hareketliliğin olduğu tip. Kızlar çoğunlukla dikkat eksikliği olarak tanılanıyorlar. Aslında bu kızlarda hareketlilik ve dürtüsellik olmadığı için değil cinsiyet stereotipleri nedeniyle kızların erkek çocuklardan daha az davranış sorunları göstermeleri ve belirtilerin daha az farkedilir olması, hatta bu belirtilerin kızlarda daha çok enerjik, konuşkan, girişken, sosyal gibi sıfatlarla anılması ile ilgili olabilir. Bu nedenle erkek yaşıtları kadar sıklıkta tanı almayan kız çocuklarının ilk kez yetişkinlikte Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu oldukları farkedilebilir. İşte bu durum tedavi edilmemiş DEHB ile geçen uzun yıllar başka belirti ve güçlüklere neden olabilir, kişinin özgüveni, kendi kişilik değeri ve akıl sağlığı bu durumdan olumsuz etkilenebilir.

Özellikle kadınlar cinsiyet rolü beklentileri açısından bu duruma maalesef daha yatkın görünüyorlar. Kadından beklenen toplumsal roller sadece kendini değil ailesini, evini de idare edebilmesini içeriyor ki bu beklenti üst yönetici işlevler dediğimiz beceriler ile yakından ilgilidir. Üst Yönetici işlevler planlama, akıl yürütme, karar verme, dikkatiniz yönlendirme, odaklanma yeteneğinizi içerir ki günlük hayatın hele ki kadınların sahip olduğu farklı rollerdeki çoklu sorumluluklarının organize edilmesi tamamen bu beceriler ile bağlantılıdır. Belirtilerini maskeleyerek bu becerilerindeki eksikliklere rağmen cinsiyet rolleriyle ilgili beklentileri karşılamak için aşırı gayret sarf eden kadınlar sıklıkla değersizlik, utanç gibi duyguları nedeniyle depresyon tanısı almaktadırlar. Bunlara ek olarak yakın ilişkilerde sıklıkla yaşadıkları hayal kırıklıkları ilişki sürdürme güçlükleri nedeniyle de izolasyon ve terkedilme korkusu da hayatlarının bir parçası haline gelebiliyor. Ayrıca riskli davranışlarda bulunma ve riskli partnerler tercih etme olasılıkları da tablonun maalesef başka bir yönü. Üst üste eklenen bu belirtiler çoğunlukla anksiyete ve duygu durum bozuklukları ile birincil (bu tanılar bazen birbirine eşlik de edebilir) olarak tanılanmalarına neden olabiliyor.

Oysa ki yetişkinler için DEHB doğru tanılandığında, gözardı edilmediğinde, cinsiyet önyargısına takılmadığında medikal terapi ve psikoterapinin birlikte uygulanması ile başa çıkılabilecek bir durum.

Kaynaklar

Altın ve Ark.;Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi 19(1) 2012.

Coşkun, F.; Tamam, L.; Demirkol, M.E.: Diclemedj 47(2):312-323

Türk Psikiyatri Derneği https://psikiyatri.org.tr/halka-yonelik/33/eriskin-dikkat-eksikligi-ve-hiperaktivite-bozuklugu